Biomarkery: które warto mierzyć, a które to przereklamowana moda

"To, co można zmierzyć, można poprawić" — ale tylko wtedy, gdy pomiar jest sensowny. Rynek biomarkerów eksplodował w ostatnich latach: sensory glukozy, testy hormonalne, panele zapalne. Sprawdzamy, które z popularnych biomarkerów mają realną wartość dla zdrowej osoby, a które to głównie drogi sposób na niepokojenie się liczbami bez kontekstu klinicznego.

CGM — sensor glukozy dla osób bez cukrzycy

Ciągły monitoring glukozy (CGM) rozwija się dynamicznie poza swoim pierwotnym zastosowaniem — u osób zdrowych, bez cukrzycy. Tu jednak sprawa jest bardziej niejednoznaczna, niż sugeruje marketing. Metaanaliza z 2026 roku wykazała, że u osób zdrowych CGM daje głównie wartość edukacyjną (uczy, jak różne posiłki wpływają na glikemię), ale nie przekłada się istotnie na zmianę BMI ani wyraźną poprawę zmienności glikemicznej — realne korzyści metaboliczne widać przede wszystkim u osób ze stanem przedcukrzycowym.

Co więcej, przegląd naukowy z 2024 roku (opublikowany w Diabetic Medicine) zwrócił uwagę, że wciąż brakuje wystarczających dowodów na dokładność CGM i realne korzyści zdrowotne u osób bez cukrzycy — autorzy sugerują nawet możliwość niezamierzonych negatywnych skutków (np. nadmiernego niepokoju o normalne wahania glukozy) i wzywają do lepszej regulacji tego rynku.

ApoB — dokładniejszy marker niż cholesterol całkowity

To jeden z niewielu obszarów, gdzie zmiana rekomendacji klinicznych jest już dobrze ugruntowana. Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne uznaje ApoB za dokładniejszy marker ryzyka sercowo-naczyniowego niż LDL-cholesterol od 2019 roku. Duży przegląd systematyczny z 2024 roku, obejmujący 15 badań i niemal 600 000 uczestników, potwierdził: w 9 z 9 bezpośrednich porównań ApoB przewyższał LDL-C jako predyktor ryzyka.

Praktyczne znaczenie: ApoB liczy bezpośrednio liczbę aterogennych cząsteczek lipoprotein we krwi — nie tylko ilość cholesterolu w nich zawartą. Dwie osoby z identycznym LDL-cholesterolem mogą mieć bardzo różną liczbę cząsteczek ApoB, a to właśnie liczba cząsteczek, nie ilość cholesterolu w nich, koreluje z ryzykiem miażdżycy.

VO2 max — pojedynczy najsilniejszy predyktor długości życia

Jeśli miałbyś wybrać jeden biomarker do regularnego śledzenia, dane wskazują na VO2 max. Analiza JAMA Network Open z 2018 roku, obejmująca ponad 122 000 osób poddanych testom wysiłkowym, wykazała, że wydolność tlenowa była najsilniejszym predyktorem przeżycia spośród wszystkich zmierzonych czynników — silniejszym niż tradycyjne czynniki ryzyka. Analiza z 2022 roku na ponad 750 000 amerykańskich weteranów pokazała, że każdy 1 MET wzrostu wydolności (odpowiednik ok. 3,5 ml/kg/min VO2 max) wiązał się ze spadkiem ryzyka śmiertelności o 13-15%, niezależnie od wieku, BMI, płci czy chorób współistniejących.

Klasyczne badanie Blair i wsp. z końca lat 80. (ponad 13 000 uczestników) jako pierwsze pokazało, że niska wydolność tlenowa jest silniejszym predyktorem zgonu niż palenie, nadciśnienie czy wysoki cholesterol — wynik, który wielokrotnie replikowano od tamtej pory.

DEXA vs waga z impedancją — jak bardzo się różnią

Warto tu być precyzyjnym, bo obraz jest bardziej niuansowy niż często się przedstawia. Nowoczesne wagi z bioimpedancją (BIA), zwłaszcza wielczęstotliwościowe, wykazują w dużych badaniach populacyjnych (np. UK Biobank, ponad 35 000 uczestników) wysoką korelację z wynikami DEXA. Różnice pojawiają się jednak na poziomie indywidualnym — u niektórych osób BIA przeszacowuje masę beztłuszczową, u innych ją zaniża, zależnie m.in. od BMI i płci. DEXA pozostaje złotym standardem, z marginesem błędu rzędu ok. 3%, ale dobrej jakości waga z bioimpedancją nie jest już tak niewiarygodna, jak sugerują niektóre uproszczone porównania — dobrze nadaje się do śledzenia trendu w czasie u tej samej osoby, gorzej do precyzyjnego porównywania wyników między różnymi osobami.

Kortyzol, testosteron, CRP, insulina — biomarkery kontekstu

Te cztery łączy jedna cecha: silnie zależą od kontekstu pomiaru (pora dnia, niedawny wysiłek, infekcja, sen poprzedniej nocy), więc pojedynczy wynik bez znajomości okoliczności mówi niewiele. Kortyzol i testosteron mają wyraźny rytm dobowy — najwyższy poziom rano — więc porównywanie wyników z różnych pór dnia wprowadza w błąd. CRP rośnie przy zwykłym przeziębieniu czy po intensywnym treningu, nie tylko przy poważnym stanie zapalnym. Insulina na czczo, mierzona razem z glukozą, bywa wcześniejszym sygnałem insulinooporności niż sama glukoza — która może pozostawać prawidłowa przez lata, mimo rosnącego poziomu insuliny kompensującej malejącą wrażliwość tkanek.

Najczęściej zadawane pytania

Czy warto kupić sensor CGM, jeśli nie mam cukrzycy?

Dane są niejednoznaczne. Może dać wartość edukacyjną (zobaczysz, jak konkretne posiłki wpływają na Twoją glikemię), ale badania nie potwierdzają jednoznacznie, że przekłada się to na twarde korzyści zdrowotne u osób bez zaburzeń metabolicznych. Jeśli masz stan przedcukrzycowy, dowody są mocniejsze.

Czy powinienem/powinnam zrobić ApoB zamiast zwykłego profilu lipidowego?

Warto zrobić oba — ApoB jako uzupełnienie standardowego panelu, nie zamiast niego. Duże przeglądy systematyczne konsekwentnie pokazują, że ApoB dokładniej przewiduje ryzyko sercowo-naczyniowe niż sam LDL-cholesterol, zwłaszcza gdy wyniki są niespójne.

Jak poprawić VO2 max?

Połączenie treningu o niskiej intensywności (dużo objętości) ze sporadycznymi sesjami interwałowymi o wysokiej intensywności daje najlepsze efekty w badaniach. Poprawa jest możliwa w każdym wieku i przy każdym punkcie startowym.

Czy waga z bioimpedancją (BIA) jest dokładna?

Na poziomie populacji — całkiem dobrze koreluje z DEXA. Na poziomie indywidualnym różnice bywają istotne i zależą od Twojej budowy ciała. Dobra do śledzenia własnego trendu w czasie, słabsza do precyzyjnego, jednorazowego pomiaru.

Dlaczego mój wynik CRP jest podwyższony, mimo że czuję się dobrze?

CRP reaguje na wiele różnych sytuacji — niedawną infekcję, intensywny trening dzień wcześniej, a nawet niewyspaną noc. Pojedynczy podwyższony wynik bez oczywistej przyczyny warto powtórzyć po 2-4 tygodniach, zanim wyciągniesz wnioski.

Podsumowanie

Z ośmiu omawianych biomarkerów najmocniejsze pojedyncze dowody długoterminowe ma VO2 max — i jest też najbardziej dostępny (mierzysz go zegarkiem sportowym, nie badaniem krwi). ApoB to sensowne, dobrze potwierdzone uzupełnienie standardowego profilu lipidowego. CGM u osób zdrowych i wagi z bioimpedancją warto traktować z umiarkowanym dystansem — dają wartość, ale nie tak jednoznaczną, jak sugeruje marketing.